Sinds ik in mijn bio’s heb staan dat ik ‘holistisch therapeut’ ben, krijg ik onder mijn reacties op social media regelmatig met minachting te maken. Als in: ‘Ah, mevrouw is ‘holistisch’ therapeut. Tja, die zal het dan wel weten *wink, wink*,’ of ‘Dat verklaart een hoop.’ Minachting die volledig voorbij gaat aan de medische en psycho-sociale opleidingen, bij- en nascholingen, intervisie, etc die een holistisch therapeut of coach moet volgen om vergoedbaar te zijn vanuit de aanvullende zorgverzekering.
Het woord holistisch roept kennelijk bij sommige mensen aversie op. Alsof je een charlatan bent die iets met wierook, handoplegging en vage diagnoses doet. Die het idee propageert dat alles met alles te maken heeft en elke ingeving of interpretatie dus juist is. En dat is jammer. Want holisme gaat, in de kern, helemaal niet over spiritualiteit. Het gaat over de moed en bereidheid om de mens als een geheel te zien. Hoe kwetsbaar en complex ook.
Wat veel mensen zich niet realiseren, is dat huisartsen vroeger — in de tijd van de dorpsdokter — misschien wel de meest vanzelfsprekende holisten waren. Ze noemden het alleen niet zo. Ze hadden geen theoretisch model. Maar ze leefden het. Ik ben de trotse (achter)kleindochter van zulke artsen.
De huisarts als stille getuige van het leven
Mijn overgrootvader was eind 19e/begin 20e eeuw huisarts op het Friese platteland. Direct na het behalen van zijn geneeskunde-bul volgde hij een opleiding psychologie omdat hij zich realiseerde dat niets zoveel invloed op gezondheid heeft als de menselijke geest. Hij kende zijn patiënten door en door. Niet alleen hun medische anamnese, maar ook hun levensverhaal en familiegeschiedenis. Hij wist welke heren aan de drank waren, wie zorgde voor een ziek kind, wie zich ongelukkig voelde in het huwelijk. Hij kwam over de vloer, zag hoe iemand leefde, hoorde de emotie in iemands stem.
Als een patiënt met hoofdpijn of buikpijn kwam, dan keek hij niet alleen naar het lichaam, maar ook naar wat er speelde in iemands leven. Verdriet. Stress. Overbelasting. Eenzaamheid. En ook al werd dat misschien niet uitgesproken — het werd gezien.
Zonder er een spiritueel sausje overheen te gooien, werkte hij vanuit een diep besef dat lichaam en geest, omgeving en geschiedenis, allemaal met elkaar verweven zijn.
Tijd als medicijn
Consulten duurden vaak aanmerkelijk langer. Huisbezoeken – met de koets! – waren gewoon. Niet zelden zat hij gewoon even met een kopje koffie of thee aan de keukentafel, luisterde, keek om zich heen. Hij was vertrouwenspersoon en onderdeel van het dorp, van de gemeenschap. En hij had of nam de tijd om tussen de regels door te horen wat er werkelijk aan de hand was. Als mens tussen de mensen. En juist dat menselijke aspect, dat vertrouwen en die verbondenheid, vormde een deel van de genezing.
Toen de wetenschap het overnam
Vanaf de tweede helft van de vorige eeuw veranderde het landschap van de geneeskunde snel. Wetenschappelijke vooruitgang, protocollen, richtlijnen, technische hulpmiddelen — allemaal van onschatbare waarde. Maar er kwam ook iets anders: tijdsdruk, digitalisering, fragmentatie, de lobby van de farmaceutische industrie, de macht van de zorgverzekeraars.
De moderne huisarts moet veel. Hij of zij ziet op een dag tientallen patiënten, moet registreren, doorverwijzen, afvinken. Het systeem vraagt om efficiëntie, meetbaarheid, controle. En dat is begrijpelijk — maar de ruimte voor het menselijke verhaal is vaak verdwenen. Net als het zicht op iemands geschiedenis.
Dat betekent niet dat de huisarts van nu geen holistische blik wil hebben. Veel artsen verlangen daar juist naar. Maar het wordt hen moeilijk, zo niet onmogelijk, gemaakt. Terwijl juist nu — in tijden van chronische stress, burn-outs, depressies en onverklaarbare klachten — die bredere, warmere blik zó nodig is.
Terug naar de wijsheid van vroeger (met de kennis van nu)
Wat zou er gebeuren als we de essentie van die oude dorpsdokter weer durven omarmen? Als we in de spreekkamer opnieuw ruimte maken voor het verhaal achter de klacht? Als we luisteren zoals een huisarts dat toen deed — met open oren, een zacht hart en zonder haast?
Holistisch betekent dan simpelweg dat alles ertoe dóet. De nachten zonder slaap. De stress op het werk. De onverwerkte rouw. De familiegeschiedenis. Het lijf dat protesteert, omdat woorden ontbreken. Omdat er geen ruimte is voor emoties en ontspanning.
Dit is geen pleidooi voor het loslaten van de moderne geneeskunde. Maar wel een reminder aan hoe geneeskunde ooit niet voor niets begon: met holisme. Met kennis van en betrokkenheid bij de mens tegenover je, in zijn totaliteit. Met alle omstandigheden en bagage.